Nazwa epoki pochodzi od wymyślonej przez włoskich humanistów renesansowych nazwy „wieki średnie”. Miała wtedy negatywny wydźwięk, ponieważ uznawali średniowiecze za wieki zacofania i fazę przejściową między antykiem i jego odrodzeniem w renesansie.

Za początek epoki uznaje się upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego w 476 r.

Koniec epoki wyznacza zdobycie Konstantynopola przez Turków w 1453 r.

Niektórzy badacze za końcową datę określają też inne wydarzenia np. wynalezienie druku lub odkrycie Ameryki.

Teocentryzm

W centrum zainteresowania człowieka znajduje się Bóg. Religia była znacząca w każdej dziedzinie życia, o czym świadczy motyw memento mori (pamiętaj o śmierci – pamiętaj o tym, że życie doczesne to zaledwie wstęp do wieczności i należy się skupiać na szukaniu zbawienia)

Dualizm

Pogląd dzielący świat na dwie przeciwstawne racje – sacrum i profanum. Sacrum jest duchowe i dobre. Profanum doczesne i złe:

• bóg – szatan
• niebo – piekło
• cnota – grzech
• dobro – zło
• wieczność – doczesność
• światłość – ciemność
• dusza – ciało

Feudalizm

System polityczny panujący w całej średniowiecznej Europie. Cechował się hierarchią w społeczeństwie, gdzie najważniejszy byli rycerze i duchowni. Stąd symbole epoki – miecz i krzyż. Duchowni mieli krzewić i umacniać wiarę, a rycerze walczyć w jej obronię.

Uniwersalizm

W średniowieczu w całej Europie kultura była uniwersalna, czyli jednolita. Istniała jedna religia, jeden język (łacina) i wspólne wzorce.

Średniowieczna filozofia była pod wpływem religii, panowała scholastyka (założenie, że prawdy wiary są z góry uznane za słuszne)

Augustynizm (św. Augustyn)

• dualistyczny charakter świata
• poparcie dla ascezy, czyli wyrzeczenia się przyjemności
• rozdarcie między ciałem a duszą – życie jako walka duszy z grzesznym ciałem

Franciszkanizm (św. Franciszek)

• radosna wiara
• uznawał, że człowiek jest z natury dobry i jest podobieństwem Boga
• głosił ideały pokory i miłości do ludzi, świata zwierząt

Tomizm (św. Tomasz)

• w świecie istnieje drabina bytów, czyli określona hierarchia
• naruszenie porządku świata to grzech
• człowiek zajmuje wyznaczone mu przez Boga określone miejsce

• religijna – służyła umacnianiu chrześcijaństwa.
• dydaktyczna – pouczała jak żyć, żeby zasłużyć na zbawienie.
• anonimowa – autorzy pozostawali ukryci, ponieważ tworzyli je na sławę Boga, a nie siebie.
• uniwersalna – pisana w łacinie.
• parenetyczna – wskazywała wzorce osobowe godne naśladowania.
• alegoryczna – teksty zawierały ukryte przesłanie.

Święty asceta

• wyrzeka się dóbr doczesnych
• żyje w ubóstwie
• z pokorą cierpi
• doskonali się, żeby zasłużyć na zbawienie
• poświęca czas na modlitwie
• Przykład: Legenda o św. Aleksym – święty Aleksy

Rycerz

• odważny i waleczny
• służy Bogu i władcy
• walczy w obronie wiary
• staje w obronie damy serca
• Pieśń o Rolandzie – Roland
• Przykład: Dzieje Tristana i Izoldy – Tristan

Dama serca

• pochodzi z wyższy sfer
• idealna kobieta
• Przykład: Dzieje Tristiana i Izoldy – Izolda

Władca

• mądry i sprawiedliwy
• doceniany przed podwładnych
• strzeże niepodległości państwa i walczy z poganami
• Przykład: Kronika polska Galla Anonima – Bolesław Chrobry
• Przykład: Pieśń o Rolandzie – Karol Wielki

Danse macabre – taniec śmierci

Motyw przedstawiający śmierć tańczącą w korowodzie, która prowadzi wszystkich ludzi na śmierć. Ukazuje on, że śmierć jest równa wobec wszystkich, zarówno tych bogatych jak i biednych.

Ars (bene) moriendi – sztuka umierania

Motyw pokazujący jak godnie przygotować się na nadejście śmierci.

Stabat Mater Dolorosa – stała matka boleściwa

Motyw pokazujący cierpienie Matki Bożej, która stoi pod krzyżem i rozpacza na widok umierającego syna.

Deesis – prośba, modlitwa wstawiennicza

Motyw pokazujący pośrednictwo, przedstawiający trzy postacie Chrystusa, Maryję i Jana Chrzciciela jako pośredników między ludźmi a Bogiem.

Styl romański (XI-XIII w.)

Budowano ciężkie bryły, z małymi oknami w celach lepszej obrony przed najazdem wroga. Malarstwo było płaskie i ścienne, zwłaszcza freski. Kształty były proste i regularne. Stosowano półkoliste łuki.

Styl gotycki (XII-XV w.)

Stosowano ostre łuki. Budowle były wysokie i z cegły. Ściany cienkie zdobione dużymi witrażami, rozetami. Strzelistość symbolizująca dążenie ku Bogu. Malarstwo przestrzenne, ścienne i tablicowe, witraże, miniatury.