Sarmatyzm to kulturowy i społeczny nurt, który rozwinął się w XVII wieku w Polsce. Był to szczególny rodzaj szlacheckiego stylu życia i myślenia, który łączył tradycje rycerskie, autorytet szlachecki, kultywowanie dawnych wartości i duma związana z przynależnością do szlachty. Sarmatyzm odegrał kluczową rolę w kształtowaniu polskiego narodowego charakteru w tamtym czasie.

Teza: Literatura przedstawia pozytywne strony sarmaty, a także jego wady.

Jan Chryzostom Pasek pozostawił po sobie pamiętniki, opisujące jego życie szlachcica-sarmaty. Pamiętniki są podzielone na 2 części – wyprawy wojenne i życie na wsi. W pierwszej części narrator przedstawia wojny ze Szwedami w Polsce i Danii, wyprawy na Moskwę i walki z Tatarami.  Narrator jest patriotą i walecznym żołnierzem, wychwala polską kulturę i obyczaje szlacheckie. W drugiej części narrator osiada na wsi i staje się gospodarzem dworu. Autor opisuje np. sytuację, gdy szlachcic daje udomowioną wydrę królowi Janowi III Sobieskiemu. Narrator przytacza też negatywne zachowania szlachty, takie jak zabójstwo jednego szlachcica, pobicie burmistrza czy torturowanie nadzorcy ziemiańskiego.

„Potop” Henryk Sienkiewicz

Sienkiewicz przedstawia szlacheckie elity jako kompleksowe postacie, które mają swoje zalety, takie jak odwagę, waleczność, honor, lojalność. Bohaterowie szlacheccy w „Potopie” często zachowują się zgodnie z tradycją rycerską, walczą w obronie ojczyzny i króla. Sarmacka szlachta ma jednak także wady. Jednymi z nich jest pijaństwo i awanturnictwo. Janusz Radziwiłł i inni bohaterowie poprzez pi­jań­stwo i awanturnictwo przy­czy­ni­li się  do zdra­dy oj­czy­znę i do wy­da­nia jej w ręce Szwe­dów.

„Zemsta” Aleksander Fredro 

W „Zemście” Aleksandra Fredry głównym elementem jest konflikt między bohaterami. Głównymi uwikłanymi w konflikt są Cześnik Raptusiewicz i Rejent Milczek. Cześnik Raptusiewicz jest obrazem typowego sarmaty, uosa­bia sobą ce­chy, ta­kie jak awan­tur­nic­two, ale także gościnność.