Nazwa epoki pochodzi od francuskiego słowa renaissance, co oznacza „odrodzenie”. Określa się tak tą epokę, ponieważ odrodziły się wówczas w Europie idee antyczne.

Rozpoczął się w XIV w. we Włoszech, a w krajach północnoeuropejskich w końcu XV w. Za początek renesansu można uznać wynalezienie druku przez Gutenberga w 1455 roku, co przyczyniło się do rozwoju języków narodowych oraz odkrycie Ameryki przez Kolumba. Ważny jest także ruch reformacyjny Marcina Lutra, który osłabił uniwersalizm religijny Europy. Renesans we Włoszech zakończył się na początku XVI wieku, a w Europie do końca tego wieku. 

Antropocentyzm

W przeciwieństwie do średniowiecza, gdzie na pierwszym miejscu stawiano Boga, w renesansie najważniejszą rolę zaczął odgrywać człowiek, który stanął w centrum zainteresowania. Uznawano, że człowiek jest miarą wszechrzeczy (hasło epoki, zaczerpnięte, ze stwierdzenia Protogorasa).

Humanizm

Zgodnie z hasłem „człowiekiem jestem i nic co ludzkie, nie jest mi obce” renesansowi humaniści zaczęli dostrzegać prawa jednostki i indywidualizm każdego człowieka.

Inspiracje czerpano z tradycji antyku – poeci uczeni (poeta doctus) studiowali antyczną kulturę i dzieła, przekładali je na narodowe języki i dążyli do osiągnięcia złotego środka w swoim zyciu.

Reformacja

Ruch dążący do odnowy życia religijnego. Kościół rozłamał się na liczne odłamy protestantyzmu. Odrzucano pośrednictwo kapłanów w drodze do zbawienia i jako jedyne źródło objawienia traktowali Pismo Święte. Biblię tłumaczono na języki narodowe, co przyczyniło się do reformacji i ożywienia umysłowego.

Irenizm – Erazm z Rotterdamu

• głosił pokój między różnymi wyznaniami, wywodzącymi się z chrześcijaństwa
• postulował tolerancję religijną opartą na szacunku

Egalitaryzm – Tomasz Morus

• podstawą sprawiedliwego ustroju społecznego jest zasada całkowitej równości między ludźmi, pod względem ekonomicznym, politycznym, społecznym.

Makiawelizm – Niccolò  Machiavelli

• człowiek ma takie same zdolności do czynienia dobra i zła
• uważał, że przebiegłe wykorzystywanie ludzkich słabości do osiągnięcia celu jest usprawiedliwione (cel uświęca środki)

• refleksyjna – spostrzeżenia o świecie
• dydaktyczna
• świecka – zachęcała do korzystania z uroków życia
• parenetyczna – wskazywałą wzorce do naśladowania
• pisana w języku narodowym
• dostarczała rozrywkę
• antropocentryczna – koncentrowała się na człowieku
• tworzona z zasadami sztuki poetyckiej
• łącząca antyk z myślą chrześcijańską

Szlachcic ziemianin

• pracuje zgodnie z rytmem natury
• jest dobrym chrześcijaninem
• pielęgnuje tradycję
• w razie potrzeby walczy za ojczyznę

Dworzanin

• inteligentny, dobrze prowadzący konwersacje
• ma nienaganne maniery
• szanuje kobiety
• jest patriotą
• jest lojalny wobec pana

Obywatel patriota

• działa na rzecz dobra ojczyzny
• gotowy do walki za kraj
• dostrzega potrzebę reform

Humanista – poeta doctus

• ma rozległą wiedze w wielu dziedzinach nauki
• działa społecznie
• inspiruje się antykiem
• priorytetowo traktuje wartości takie jak indywidualizm, tolerancja religijna

Humanistyczny ideał człowieka

Odwoływano się do człowieka i różnych dziedzin jego życia. Biorąc pod uwagę dorobek antyku, humaniści renesansowi postulowali zachowywać równowagę i harmonię w życiu.

Bóg

Bóg w renesansie, w przeciwieństwie do średniowiecza, nie jest wymagający i karzący za błędy. Bóg jest przedstawiony jako artysta (Deus artifex), dobry ojciec, opiekun świata. Człowiek zwraca się bezpośrednio do Boga, zarówno wyrażając wdzięczność jak i skarżąc się.

Arkadia

Motyw wprowadził Wergiliusz. Arkadia to wyidealizowana kraina zamieszkana przez szczęśliwych pasterzy, którzy prowadzą szczęśliwe życie blisko natury z dala od trosk.

Exegi monumentum

Motyw wywodzący się z twórczości Horacego. Artysta staje się nieśmiertelny za sprawą swojej twórczości.

Idealne państwo

Przedstawianie ideału państwa jako model społeczeństwa, w którym obywatele mają zarówno prawa jak i obowiązki. Postulowano rozwagę władców i poddanych, dbanie o interes wspólny.

Threatrum mundi

Motyw świata jako teatru, w którym ludzie są aktorami i mają do odegrania swoje role. Ludzie zatem jako aktorzy trzymający się określonego scenariusza, nie podejmują żadnych własnych decyzji, a realizują tylko narzucony (przez siłę wyższą np. Boga) scenariusz.

Artyści przestali być anonimowy, często dostawali mecenat od bogatych mieszczan.

Architektura

• harmonia
• regularne kształy
• forma dopasowana do charakteru budynku
• kopuły i arkady
• geometryczne plany miast
• naśladowanie wzorców antycznych

Twórcy:

• Leonardo da Vinci
• Filippo Brunelleschi
• Michał Anioł

Malarstwo i rzeźba

• motywy mitologiczne
• perspektywa
• naśladowanie natury
• przedstawienia religijne w codziennej scenerii
• rzeźby wolnostojące, posągi o tematyce świeckiej, pokazujące harmonie ludzkiego ciała

Twórcy:

• Leonardo da Vinci
• Michał Anioł
• Donatello
• Rafael
• Tycjan
• Sandro Botticelli