Pozytywizm to epoka cechująca się rozwojem cywilizacji i wiedzy. Jest to nazwa używana w Polsce jako wspólne określenie dla rewolucji przemysłowej i rozwoju procesów społecznych.

W Polsce za początek pozytywizmu uznaje się upadek powstania styczniowego 1864. Pozytywizm trwa do lat 90 XIX w.

Spór pokoleniowy

Polegał na sporach dotyczących sensu walki o niepodległość po nieudanym powstaniu styczniowym. Młodzi odrzucili romantyczną idee walki o wolność i postulowali pracę na rzecz pokoju i rozwoju społecznego oraz gospodarczego ziem polskich.

Uwłaszczenie chłopów i rozpad szlachty

Uwłaszczono chłopów, jednocześnie skazano wiele szlachciców na zesłania. Spowodowało to przeprowadzki wielu ziemian do miasta, gdzie utworzyli warstwę inteligencji.

Praca organiczna

Praca organiczna to praca na rzecz rozwoju gospodarczego ziem polskich.

Praca u podstaw

Praca u podstaw to praca polegająca na kształceniu najbiedniejszych warstw ludu.

Rusyfikacja i germanizacja

Pozytywiści przeciwstawiali się polityce zaborców polegającej na wynaradawianiu Polaków.

Asymilacja Żydów

Pozytywiści głosili idee asymilacji Żydów, czyli przyjmowania przez nich polskiej kultury.

Równouprawnienie kobiet

Pozytywiści postulowali emancypację i rozwój kobiet.

Ewolucjonizm – Karol Darwin

Wszechświat ulega nieustannej przemianie, w której gorzej przystosowane formy życia są zastępowane przez te lepiej dostosowane.

Utylitaryzm – John Stuart Mill

Człowiek powinien być użyteczny dla ogółu. Dobro jednostki jest utożsamiane z dobrem ogółu.

Scjentyzm

Jedynym źródłem wiedzy jest nauka.

Organizm – Herbert Spencer

Społeczeństwo jest jak żywy organizm. Osłabienie jednej jego części ma wpływ na pozostałe.

• realizm – przedstawianie rzeczywistości zgodnie z powszechnym wyobrażeniem.
• naturalizm – przedstawianie rzeczywistości w sposób szczególnie wierny, fotograficzny. Często pokazywana bieda, wyzysk.
• język ezopowy – w Polsce ze względu na cenzurę pisarze posługiwali się przenośniami i metaforami. Nazwa wywodzi się od antycznego twórcy bajki Ezopa.
• proza epicka – mało tworzono poezji, dużo powieści.
• utylitaryzm – utwory służyły propagowaniu idei epoki. Były tendencyjne w przekazywaniu koncepcji.

Idealista

Kieruje się ideami, jest marzycielem.

Kupiec

Przyczynia się do rozwoju cywilizacyjnego.

Inteligent, społecznik

Ma poczucie misji, zaangażowany w działania dla dobra ogółu.

Uczony

Wierzy w naukę i postęp.

Kobieta niezależna

Pracuje, zajmuje się samorozwojem.

Patriota

Jest gotowy oddać życie za ojczyznę.

Żyd

Asymiluje się z polską kulturą.

Prosty lud

Grupa społeczna, która cechuje się pracowitością i uczciwością.

Praca

Praca była podstawą oceny moralnej bohaterów i źródłem dobrobytu całego społeczeństwa. Osobą, która dzięki pracy wydobywa się z nędzy jest np. Wokulski.

Społeczeństwo

Ukazywano przekrój społeczny i problemy społeczne.

Asymilacja Żydów

Artyści głosili potrzebę asymilacji Żydów, z powodu rosnącego antysemityzmu i samoizolacji Żydów.

Miasto

Akcja działa się w miastach i przedstawiała miejskie problemy.

Emancypacja kobiet

Przedstawiano kobiety łamiące stereotypy i walczące o prawa.

Nauka

Nauka przedstawiana była jako źródło postępu i rozwoju.

Dobroczynność

Przedstawiano potrzebę dobroczynności i filantropii. Taka działalność była modna wokół arystokracji, jednak często opierała się na płytkości (przykładem jest Izabela Łęcka, która zbiórkę w kościele traktowała jako okazję do pokazania kreacji)

Realizm

Przedstawia sceny z życia codziennego, pozbawione idealizacji.

Akademizm

Naśladuje dawne wzorce, czerpie z mitologii, odrzuca to co brzydkie.

Malarstwo historyczne

Poświęcone ważnym historycznym dokonaniom. W Polsce reprezentowane zwłaszcza przez Jana Matejkę.

Eklektyzm

Łącznie różnych stylów historycznych, europejskich, orientalnych.