Tom I

Herakliusz Billewicz przeznacza swoją wnuczkę Oleńkę na żonę Kmicicowi. Andrzej Kmicic przybywa do Wodoktów (majątku Oleńki). Młodzi przypadają sobie do gustu. 

Kmicic dowodzi awanturnikami, którzy urządzają bijatyki w dawnej siedzibie Billewiczów. Oleńka wyrzuca ich z domu.

Awanturnicy zostali zabici w bójce w karczmie przez szlachtę z rodu Butrymów. W ramach zemsty Kmicic pali zaścianek Bytrymów. Oleńka ukrywa Kmicica w Wodoktach. Jednak gdy minęło zagrożenie Oleńka oświadcza mu, że nie chce go widzieć do czasu aż odzyska dobre imię.

Szlachta chce wydać Oleńkę za Michała Wołodyjowskiego. Kmicić próbuje porwać ukochaną, jednak Wołodyjowski pokonuje go w pojedynku. Oleńka nie chce wychodzić za Wołodyjowskiego. Wołodyjowski później uznaje, że Kmicić może się poprawić i przekazuje mu pismo upoważniające do prowadzenia zaciągu do wojska. 

W Kiejdanach, pałacu księcia Janusza Radziwiłła spotykają się Kmicic, Wołodyjowski, Zagłoba, Skrzetuski i Oleńka. Radziwiłł skłonił Kmicica do przysięgnięcia mu wierności na krucyfiks. Podczas uczty Radziwiłł oznajmia, że oddał Litwę Szwedom. Część szlachty się oburza, w tym Wołodyjowski. Kmicic związany przysięgą nie może jednak wystąpić przeciwko Radziwiłłowi. Radziwiłł chce zabić zbuntowaną przeciw niemu szlachtę, jednak na prośby Kmicica udaje mu się przekonać Radziwiłła, żeby jednak przekazał szlachtę w niewolę. Zagłoba upija dowódcę konwoju Rocha Kowalskiego, aby sprowadzić na pomoc chorągiew laudańską. Uwolnienie oficerowie uciekają na Podlasie, gdzie tworzą ruch przeciwko Radziwiłłowi. Po drodze biorą w niewolę Kmicica, ale Zagłoba znalazł list, z którego wynika, że Kmicic ocalił ich przed śmiercią.

Kmicic pojawia się z listami u Bogusława Radziwiłła. Bogusław wyjawia prawdziwe intencje Radziwiłłów – zależy im na władzy, a nie na dobru ojczyzny.

Kmicic zrozumiawszy błąd postanawia porwać Bogusława, jednak Bogusławowi udaje się uciec i postrzelić Kmicica.

Tom II

Ranny Kmicic dochodzi do zdrowia. Kmicic wypowiada służbę Radziwiłłowi w liście i grozi, że jeśli stanie się coś Oleńce to ujawni jego listy, które go skompromitują w oczach szwedzkiego króla. Kmicic pod przybranym nazwiskiem Babinicz wędruje do króla Jana Kazimierza. Zmienia jednak plany po drodze i postanawia pojechać na Jasną Górę. Kmicic podsłuchał rozmowę w karczmie i dowiedział się, że Szwedzi planują obrabować Jasną Górę. Wołodyjowski i jego towarzyszę dołączają do armii konfederatów, dowodzonych przez Sapiehę. 

W Kiejdanach Janusz dowiaduje się o zdradzie Kmicica. Bogusław proponuje porwanie Króla. Oleńka wyjeżdza do rezydencji księcia w Taurogach. 

Na Jasnej Górze nie wierzą Babiniczowi o ataku Szwedów. Ostrzeżenia zostały jednak z czasem potraktowane poważnie i Jasna Góra jest gotowa do obrony podczas oblężenia. Ksiądz Kordecki odrzuca propozycję poddania się klasztoru. Gdy zdrajca Kukliknowski próbuje przekupić Kmicica, ten policzkuje go. 

Szwedzi zaczynają bombardować mury klasztoru. Kmicic zakrada się do ich obozu i rozsadza go. Traci przytomność i dostaje się w ręce wrogów, jest torturowany przez Kuklinowskiego. Kmicica uwalniają Kiemlicze. Szwedzi odstępują od oblężenia.

Kmicic spotyka się z Królem Janem Kazimierzem, od którego dowiaduje się, że Bogusław osądził go o królobójstwo. Kmicic udowadnia swoją niewinność dzięki listowi od ks. Kordeckiego. 

Wołodyjowski z wojskiem Sapiehy zdobywa Tykocin, w którym umarł nękany wyrzutami sumienia Janusz Radziwiłł. Kmicic spotyka Wołodyjowskiego we Lwowie, gdzie Janusz Kazimierz udziela śluby Matce Boskiej jako Królowej Polski. 

Kmicic w Zamościu eskortuje Anusię Borzobohatą-Krasieńską. Dziewczyna jest nim zauroczona.

Oleńka i Anusia spotykają się w rezydencji Bogusława Radziwiłła, ponieważ jego wojsko zagarnęło konwój eskortujący Anusię. Radziwiłł chce zmusić Kmicica do obserwowania egzekucji Soroki – jego sługi. 

Kmicic przekonuje żołnierzy do ucieczki do obozu Sapiehy. Dochodzi do bitwy, w której Bogusław rani Kmicica. Kmicic mając do wyboru ratować Oleńkę, lub walczyć za ojczyznę postanawia wypełnić obowiązki wobec ojczyzny. To symbol jego wewnętrznej przemiany.

Tom III

Polskie oddziały zaczynają odnosić sukcesy. Roch Kowalski dwukrotnie atakuje władcę szwedzkiego, ten pełen podziwu daruje mu życie. Kmicic bierze w niewolę Ketlinga, od którego dowiaduje się, że Bogusławowi nie udało się uwieść Oleńki.

Bogusław chce wziąć ślub z Oleńką, panna odmawia, dlatego ten chce ją pobrać siłą, ale zapada na febrę  i wyjeżdża. Anusia Borzobohata rozkochała Sakiewicza, sługę Bogusława, co pozwoliło im uciec. Panny chronią się w Wołmontowiczach, które atakuje Sakiewicz. Ratuje je Kmicic z oddziałem Tatarów. Kmicic wyjeżdża dalej walczyć z wrogiem.

Po wyparciu wroga z kraju, Oleńka postanawia wstąpić do klasztoru, jednak gdy dowiaduje się o zasługach na rzecz ojczyzny Kmicica i po wyjaśnienia bezpodstawnego zarzutu królobójstwa, Oleńka wybacza Kmicica. Następują podwójne zaręczyny – Oleńki i Kmicica, Wołodyjowskiego i Anusi.

Powieść porusza temat przemiany moralnej, której przykładem jest Andrzej Kmicic. Jego przemiana dokonuje się pod wpływem miłości, wierności ojczyźnie i wiary. Odradza się jako patriota Babinicz. Sztandarowym przykładem jego odmiany jest sytuacja, gdy stawia dobro państwowe nad własne i zamiast ratować Oleńkę walczy o wyzwolenie Polski.

Powieść wychwala patriotyzm, który jest cechą pozytywnych bohaterów. Negatywnych bohaterów cechuje stawianie prywaty nad dobro publiczne. Zdrajcy ponoszą za swoje czyny karę.

Powieść idealizuje Polaków i w większości przedstawia ich jako wartościowe społeczeństwo. Powieść została napisana ku pokrzepieniu serc, czyli dla wzmocnienia patriotyzmu w okresie zaborów. 

Potop został napisany podczas zaborów, powstał w celu pokrzepienia serc Polaków i wzbudzenia w nich patriotyzmu. Główny wątek to historia Andrzeja Kmicica, który przechodzi przemianę moralną. Utwór jest powieścią historyczną.

Andrzej Kmicic

Jest odważnym i dobrym rycerzem, żałuje złych uczynków. Przechodzi przemianę moralną, gdy odkrywa plany Radziwiłłów. Postanawia służyć ojczyźnie. Jego przemiana zostaje nagrodzona – bierze ślub z Oleńką.

Oleńka Billewiczówna

Piękna panna, jest świadomą patriotką, szczerze zakochana w Kmicicu.

Michał Wołodyjowski

Ma niski wzrost, jest rycerzem. Początkowo jest w wojskach Radziwiłła, jednak po zdradzie ojczyzny przez Janusza Radzwiłła dowodzi wojskiem hetmana Sapiehy. 

Janusz Radziwiłł

Postać historyczna, hetman wielki litewski i wojewoda wileński. Magnat na Litwie. Poddaje się pod protektorat Szwedów. Jest ambitny i uparty. Nie wybacza i nie zapomina, marzy o polskiej koronie.

Bogusław Radziwiłł

Postać  historyczna. Główny antagonista powieści. Dba tylko o swoje interesy, jest kosmopolitą, żywi niechęć do ojczystej ziemi. 

Jan Onufry Zagłoba

Jest sympatycznym żartownisiem. Walczy dzielnie, wyciąga towarzyszy z problemów. 

Akcja dzieje się od stycznia 1655 do jesieni 1657 r., niemal we wszystkich rejonach XVII-wiecznej Rzeczpospolitej.

Potop możesz wykorzystać w pracach dotyczących:

• przemiany bohatera
• patriotyzmu
• winy i odkupienia
• poświęcenia dla ojczyzny
• miłości do ojczyzny i kobiety