Księga I. Gospodarstwo

Utwór rozpoczyna się inwokacją do Litwy. Tadeusz Soplica wraca do Soplicowa z Wilna, gdzie się uczył. Napotyka się na roznegliżowaną kobietę, która na jego widok ucieka. W zamku Horeszków urządzono wieczerze, podczas której dochodzi do sporu, który chart – Rejenta czy Asesora, jest lepszy. Tadeusz spostrzega Telimenę, którą bierze za wcześniej spotkaną kobietę.

Księga II. Zamek

Hrabia wybiera się na poranne polowanie. Gerwazy opowiada mu o zamku i śmierci ostatniego właściciela – Horeszki. Hrabia postanawia odzyskać rodzinny zamek, jednak na widok strzelców postanawia nie angażować się w konflikt. Tadeusz zauważą w ogrodzie Zosię, z którą zaczyna flirtować. Ich rozmowę przerywa Ksiądz Robak. Tadeusz następnie flirtuje z Telimeną, która proponuje grzybobranie.

Księga III. Umizgi

Podczas grzybobrania Telimena rozmawia z Sędzią, który planuje zeswatać Tadeusza z Zosią. Telimena krytykuje ten pomysł. Do rozmowy dołączają Tadeusz i Hrabia. Telimena wręcza Tadeuszowi liścik i klucz do jej pokoju.

Księga IV. Dyplomatyka i łowy

Tadeusza budzi Zosia, ale ponownie ucieka. Tadeusz rusza na polowanie. W karczmie Żyda spotykają się uczestnicy polowania. Ksiądz Robak wygłasza mowę patriotyczną. Na polowaniu Tadeusz i Hrabia jednocześnie strzelają do niedźwiedzia. Zwierzę nie zostało trafione i rusza na hrabiego, ale strzał księdza Robaka trafił w porę niedźwiedzia.

Księga V. Kłótnia

Telimena podsuwa Hrabiemu Zosię. Tadeusz dostrzegł swoją pomyłkę i zaczyna flirtować z Zosią. Telimena jest rozgniewana i idzie do „świątyni dumania”. Tam dochodzi do jej pojednania z Tadeuszem. Wieczorem w zamku Horeszków dochodzi do sporu. Hrabia postanawia odzyskać zamek i urządzić najazd na dwór w Soplicowie.

Księga VI. Zaścianek

Sędzia przygotowuje pozew przeciwko Hrabiemu. Ksiądz Robak rozpacza, gdyż spór utrudnia szansę na powodzenie wspólnej walki o niepodległość. Bohaterowie wybrali się do zaścianka Dobrzyńskich. Zbierają się na naradę u nestora rodu Maćka nad Mackami. 

Księga VII. Rada

Szlachta rozważa, czy brać udział w powstaniu niepodległościowym przy Napoleonie. Gerwazemu udaje się przekonać szlachtę do najazdu na majątek Sopliców. Gdy przybywa Hrabia, zebrani dołączają się do Horeszków.

Księga VIII. Zajazd

Ksiądz Robak wyrusza do Dobrzynia dokończyć zadania emisariusza. Tadeusz chce stoczyć pojedynek z Hrabią, a następnie zaciągnąć się do wojska Księstwa Warszawskiego. Telimena proponuje, że pojedzie z nim, ale Tadeusz odrzuca propozycję. Telimena godzi się na ślub Tadeusza z Zosią. Na Soplicowo najeżdża szlachta pod przywództwem Hrabiego. Mieszkańcy dworu zostają uwięzieni, a najeźdźcy urządzają sobie ucztę.

Księga IX. Bitwa

Wojska rosyjskie wiążą pijanych, śpiących napastników. Robak z resztą szlachty wydaje ucztę na cześć zwycięzców. Tadeusz policzkuje pijanego Płuta, który był natarczywy wobec Telimeny. Rozpoczyna się walka z Rosjanami. Robak zasłania Hrabiego przed strzałem, przez co zostaje ranny. Wojski z Protazym przewracają na Rosjan drewnianą wieżę, przez co szlachta wygrywa bitwę z Rosjanami.

Księga X. Emigracja. Jacek

Najbardziej zaangażowani w walkę z Moskalami wyjeżdżają do Księstwa Warszawskiego. Ksiądz Robak wyznaje Gerwazemu, że to on jest Jackiem Soplicą. Przysięga, że zabił Stolnika pod wpływem emocji i nigdy nie zdradził ojczyzny. Gerwazy wybacza mu, a ksiądz Robak umiera.

Księga XI. Rok 1812

Wiosną 1812 r. na Litwę wkraczają wojska Napoleona. Jacek Soplica zostaje zrehabilitowany podczas uroczystej mszy. Trwają przygotowania do uczty zaręczynowej Zosi i Tadeusza. Ślub planuje także Telimena z Rejentem oraz Asesor z córką Wojskiego Teklą.

Księga XII. Kochajmy się!

W Soplicowie odbywają się zaręczyny. Zosia prosi Jankiela, aby zagrał na cymbałkach. Rozpoczyna się uroczysty polonez prowadzony przez Podkomorzego i Zosię. Taniec symbolizuje zjednoczenie wszystkich Polaków.

Epilog

Autor pisze o marzeniu, aby jego wiersze zaczęły funkcjonować jako pieśni ludowe.

Pan Tadeusz porusza temat konfliktu między rodami, który wynika z zastrzelenia Horeszki przez Soplicę. Konflikt ciągnie się wiele lat, jednak ostatecznie Gerwazy wybacza Soplicy. 

Utwór jest wyrazem tęsknoty poety za ojczyzną, dlatego można w nim zauważyć szczegółowe opisy przyrody, która staje się wręcz bohaterem utworu. Utwór jest również bogato ozdobiony opisami tradycji szlacheckich, na przykład polowań, grzybobrań, a nawet szczegółowych opisów różnych ceremonii. Dworek w Soplicowie jest przedstawiony jako miejsce przepełnione polskością. Soplicowo jest wyidealizowane i przedstawia arkadyjską wizję ojczyzny.

Pan Tadeusz pokazuje przemianę bohatera. Jacek Soplica będący rozbójnikiem i awanturnikiem staje się pokornym księdzem Robakiem i służy ojczyźnie.

Utwór opisuje różne rodzaje miłości. Tragiczną – Jacek i Ewa.  Do ojczyzny – ksiądz Robak. Powierzchowną – Hrabia i Telimena. Prawdziwą – Zosia i Tadeusz.

Utwór powstał w Paryżu, gdzie Adam Mickiewicz musiał przebywać po klęsce powstania listopadowego. Pan Tadeusz to wyraz tęsknoty Adama Mickiewicza za ojczyzną. Utwór jest uznawany za epopeję narodową, która cechuje się:

• heksametrem – pisana jest regularnym trzynastozgłoskowcem 
• rozpoczyna się od inwokacji
• narrator jest obiektywny 
• odgrywa ważną rolę w kształtowaniu tożsamości narodu

Jacek Soplica / ksiądz Robak

Ojciec Tadeusza. Kochał się w córce Stolnika, jednak Stolnik nie wyrażał zgody na ich związek. W akcie zemsty zastrzelił Stolnika w napadzie gniewu podczas ataku Moskali na zamek Horeszków. Postanowił odkupić winy i poszedł do klasztoru. Powrócił do Soplicowa jako ksiądz Robak. Zaczął działać na rzecz ojczyzny.

Tadeusz Soplica

Syn Jacka. Powrócił do Soplicowa po naukach. Jest honorowy i uosabia nowe pokolenie Polaków – zaprowadza porządki w Soplicowie.

Sędzia

Opiekun Tadeusza, brat Jacka. Jest patriotą.

Hrabia

Spadkobierca rodu Horeszków. Jest kosmopolitą obojętnym wobec ojczyzny, ostatecznie jednak wstępuje do armii Napoleona.

Zosia

Córka Ewy Horeszkówny i Wojewody, po śmierci rodziców opiekuje się nią Telimena. Zakochana w Tadeuszu.

Telimena

Dojrzała kobieta, podąża za światowymi trendami.

Wojski Hreczecha

Zarządca Soplicowa, rozwiązuje spory.

Podkomorzy

Przyjaciel Sędziego, ma rozstrzygnąć spór o zamek.

Jankiel

Żyd, polski patriota.

Gerwazy Rębajło

Wierny sługa Horeszków. Obwinia Sopliców za śmierć Stolnika. Pod wpływem spowiedzi Jacka wybacza mu.

Akcja dzieje się w roku 1811 i 1812 w dworku w Soplicowie oraz jego najbliższej okolicy.

Powrócono też poprzez retrospekcje do wcześniejszych wydarzeń rozgrywających się w czasach rozbiorów kraju.

Pana Tadeusza możesz wykorzystać w pracach dotyczących:

• przemiany bohatera
• ojczyzny
• szlachty
• miłości
• patriotyzmu
• obrazu przyrody