Pamięć o Powstaniu Styczniowym, które miało miejsce w latach 1863-1864 i było próbą zrywu narodowego przeciwko rosyjskiemu zaborcy, odgrywa istotną rolę w literaturze polskiej. To wydarzenie pozostawiło trwały ślad w kulturze narodowej.

Teza: Powstanie styczniowe jest ukazywane zarówno w sposób pozytywny jak i negatywny.

Eliza Orzeszkowa, będąc świadkiem wydarzeń związanych z Powstaniem Styczniowym oraz będąc blisko związana z jego uczestnikami, w swoich dziełach silnie oddaje pamięć o tym tragicznym okresie. Jej opowiadanie „Gloria Victis” stanowi wyraz jej zaangażowania w upamiętnianie bohaterów powstania oraz ich ofiarnego poświęcenia dla sprawy narodowej. W „Gloria Victis” Orzeszkowa nie tylko ukazuje bohaterskie czyny powstańców, ale także przywołuje ważną kwestię pamięci. Postać Wacława, będąca symbolem bohatera powstania, oddaje ideał poświęcenia się dla wolności ojczyzny. Matka Wacława, Julia, staje się głosem narracji, przekazując opowieść o walce syna oraz konsekwencjach, jakie poniósł wskutek swego heroizmu. To ukazuje, że pamięć o tych, którzy oddali życie w imię wolności, jest nadal żywa w sercach bliskich i potomnych. Opowiadanie Elizy Orzeszkowej podejmuje też temat zapomnianej mogiły powstańców oraz roli natury w zachowywaniu pamięci. Las, jako symbol natury i odwieczności, pełni rolę opowiadacza historii, który zachowuje wspomnienia o bohaterach. Aniela, opiekując się mogiłą i przekazując pamięć dalej, jest symbolem ciągłości i trwania wartości narodowych. W kontekście tożsamości narodowej pod zaborami, pamięć o Powstaniu Styczniowym pełniła rolę podtrzymywania ducha walki i wiary w niepodległą Polskę. Orzeszkowa poprzez swoje dzieło przekazywała przekonanie, że mimo porażki militarnego zrywu, duch powstańców pozostaje żywy i stanowi fundament wspólnej tożsamości narodowej. Pamięć o tych wydarzeniach, w tym trudne aspekty i ofiarność bohaterów, była ważna dla budowania patriotycznych wartości oraz dążeń do odzyskania niepodległości. Podsumowując, Eliza Orzeszkowa w opowiadaniu „Gloria Victis” ukazuje, że pamięć o Powstaniu Styczniowym ma istotne znaczenie dla utrwalenia bohaterskich czynów i ofiarnego poświęcenia w imię narodowej niepodległości. Dzięki jej twórczości pamięć ta staje się ważnym elementem kształtującym tożsamość narodową i pielęgnującym wartości patriotyczne.

„Lalka” Bolesław Prus

Wokulski, główny bohater „Lalki” Bolesława Prusa, jest postacią, której życie zostało naznaczone uczestnictwem w powstaniu styczniowym. Choć samo powstanie nie jest głównym tematem utworu i nie jest szczegółowo opisywane, to jednak ma ono istotny wpływ na losy i psychikę Wokulskiego oraz na ogólną atmosferę społeczną w powieści. Przeszłość Wokulskiego jako powstańca wpływa na jego charakter i podejście do życia. Przeżyte doświadczenia pozostawiają w nim trwałe piętno, a zsyłka na Syberię odbiera mu młodość, pasje i marzenia. Odczuwa on, że powstanie odebrało mu coś istotnego, co już nigdy nie będzie w stanie odzyskać. Jest to wewnętrzne przeżycie traumy, które kształtuje jego postawę. Wokulski także widzi powstanie jako wydarzenie o negatywnych skutkach dla narodu. Jest przekonany, że Polska nieustannie odczuwa jego konsekwencje, a polityczne dążenia były niejako zapłatą za straty poniesione w powstaniu. Wokulski, mimo iż w dużej mierze wydaje się zaniechać aktywnej walki o niepodległość, nieustannie nosi ze sobą świadomość, że naród żyje w cieniu minionych porażek. Prus nie idealizuje postaci powstańców ani samego powstania. Ukazuje je jako trudne doświadczenie, które wywarło trwały wpływ na losy bohaterów. Wokulski, choć zdolny i ambitny, nie potrafi odzyskać utraconego entuzjazmu, a powstanie w sposób zniekształcony przez upływ czasu wydaje mu się niemal źródłem jego nieszczęść. Podsumowując, w „Lalce” Bolesława Prusa powstanie styczniowe funkcjonuje jako istotny kontekst historyczny, który kształtuje postać Stanisława Wokulskiego oraz ogólną atmosferę społeczną. Przeżycia powstańcze Wokulskiego rzucają nań cień melancholii, gorzkich refleksji i poczucia utraconych szans. Prus w ten sposób podkreśla, że uczestnictwo w walce o wolność mogło mieć różnorakie, czasem tragiczne, skutki w życiu jednostek oraz całego narodu.

„Rozdziobią nas kruki, wrony…” Stefan Żeromski

Stefan Żeromski w noweli „Rozdziobią nas kruki” ukazuje krytyczną stronę pamięci o powstaniu styczniowym. Jest to spojrzenie racjonalne, pozbawione romantycznych ideałów, które analizuje przyczyny i skutki przegranej insurekcji oraz pokazuje, jak brutalna rzeczywistość wpływa na losy bohaterów. Żeromski przedstawia tragiczny los Szymona Winrycha, który kiedyś wierzył w ideały powstańcze, a teraz jest załamanym psychicznie i fizycznie człowiekiem. Jego przemiana jest efektem nie tylko trudów walki, ale również gorzałki i ciągłego stresu. Przeszłość jako powstanie stała się łańcuchem traum, które zniszczyły jego psychikę. Narracja ukazuje, że pamięć ludu o bohaterach powstania jest ograniczona i często sprowadza się do symbolicznej modlitwy czy też bywa wręcz skupiona na wyzyskaniu tragedii innych w celu poprawy własnego bytu.