Oświecenie również nazywane wiekiem rozumu lub wiekiem filozofów odnosi się do wiary w rozum i osiągnięć tej epoki. W czasie tej epoki rozwinął się światopogląd oświecenia – zmiany ustrojowe (trójpodział władzy, konstytucje), rewolucja przemysłowa i rozwój edukacji.

W Europie za początek przyjmuje się lata 80 XIX w., a za koniec rewolucję francuską (1789-1799)

W Polsce oświecenie dotarło w latach 40 XVIII w. i trwało do lat 20 XIX w. (1822 – wydanie Ballad i romansów Adama Mickiewicza)

Racjonalizm

Panowało przeświadczenie, że rozum jest najważniejszym narzędziem. Odrzucano religie, wiary, kwestionowano kościół.

Sensualizm

Pogląd na poznanie rzeczywistości za pomocą zmysłów.

Empiryzm

Pogląd na poznanie rzeczywistości za pomocą doświadczeń.

Deizm i ateizm

Deizm to pogląd zakładający, że Bóg stworzył świat, ale nie ingeruje w jego dzieje.

Ateizm odrzuca wiarę w Boga.

Utylitaryzm

Zakłada, że dążenie do zaspokojenia potrzeb jednostki jest moralne pod warunkiem, że przyniesie korzyść ogółowi.

Empiryzm – John Locke

• Człowiek rodzi się jako niezapisana karta – fabula rasa
• fundamentem poznania jest doświadczenie

Filozofia krytyczna – Immanuel Kant

• podmiot poznania dostosowuje się do osoby poznającej
• poznanie rzeczy samej w sobie jest niemożliwe
• sądy aprioryczne (oparte na pojęciach wrodzonych) i aposterioryczne (doświadczenie)

Liberalizm – Wolter

• prawo naturalne podstawą moralności
• nietolerancja religijna jest sprzeczna z religią chrześcijańską
• celem życia powinno być naprawianie świata

Powrót do natury – Jean- Jacques Rousseau

• potępienie cywilizacji, postępu
• postulat powrotu do natury
• wiara w wartości, a nie rozum

• dydaktyzm
• propagowanie nowych idei
• antyklerykalizm
• krytyka feudalizmu

Nurty literatury:

Klasycyzm – odwoływanie się do antycznych form, przestrzeganie zasady trzech jedności, decorum, harmonii, poważny styl. Krytykowano zacofanie, bezmyślne naśladowanie wzorców zagranicznych. Poruszano tematy społeczne i narodowe.

Sentymentalizm – ukazywano uczucia twórców, związek z naturą. Utwory były melodyczne, proste. Poruszano tematy miłości, natury, wiejskiej sielanki, religijności.

Bohater oświecony

Racjonalista, patriota, reformator

Oświecony sarmata

Przywiązany do tradycji, ale otwarty na reformy.

Bohater sentymentalny

Wrażliwy, nastrojowy, melancholijny, zafascynowany naturą.

Szlachcic sarmata

Dba tylko o własne interesy, przeciwny reformom, nie dba o kraj.

Żona modna

Bezkrytycznie naśladuje zagraniczną modę, zajmuje się tylko zabawami.

Fircyk

Naśladuje zagraniczne wzory, lekkomyślny, podąża za modą.

Arkadia

Obraz krainy szczęśliwości, bez żadnych trosk i zmartwień, z dala od cywilizacji. Przedstawiano wyidealizowaną wieś.

Sentymentalna miłość

Przedstawiano miłość ludzi, namiętność, czułość.

Rozum

Rozum jako najlepsze źródło wiedzy. Głoszono potrzebę umysłowego wyzwolenia ludzi. Dokonano postępu cywilizacyjnego. Literatura edukowała czytelników.

Utopia

Wykorzystywano motyw podróży do utopii, gdzie człowiek może dojrzeć lub dokonać przemiany. Utopia to kraina szczęśliwości, utożsamiające marzenia filozofów o idealnym świecie.

Ojczyzna

Twórcy zaangażowali się w działalność obozu reformatorskiego, który miał na celu uratować Rzeczpospolitą przed upadkiem. Promowano nowe idee, postawy patriotyczne i reformy.

Rokoko

• motywy dworskie, mitologiczne, pasterskie
• dynamika, precyzja
• jasna kolorystyka
• ozdobne detale
• inspiracje Dalekim Wschodem

Klasycyzm

• symetria
• harmonia
• statyczność
• realizm
• idealizm
• inspiracje mitologią, historią