Eufamijan i Aglijas są zamożnymi rzymianami, proszą Boga o potomka, którego nie mogą się doczekać. Na świat przychodzi ich syn Aleksy. W wieku 24 lat poślubia on cesarską córkę Famijanę, jednak w noc poślubną zwraca jej pierścień i oświadcza, że chce poświęcić życie Bogu. Małżonkowie postanowili zachować czystość cielesną i połączyć się ze sobą dopiero po śmierci.

Aleksy zabiera bogactwo i rusza w podróż do Laodycei, gdzie rozdaje swój majątek i żebrze pod kościołem. Matka boska schodzi z obrazu wiszącego w kościele i prosi klucznika, by Aleksy mógł schronić się w świątyni. 

Ojciec Aleksego zarządza poszukiwania. Służący odnajdują Aleksego, ale nie poznają go. Aleksy postanawia opuścić Laodyceę, żeby uniknąć rozgłosu. Wsiada na statek do Tarsu, ale z powodu zmiennego wiatru dociera do Rzymu.

Aleksy w Rzymie przez 16 lat żyje nierozpoznany, żebrząc nawet pod domem własnego ojca. 

Aleksy przed śmiercią spisuje swoje losy w liście i umiera trzymając go w ręku. W Rzymie rozbrzmiewają dzwony. Ich przyczynę wyjawia dziecko. Dziecko kieruje ludzi pod dom Eufamijana, gdzie leży zmarły Aleksy, od którego wydziela się uzdrawiający zapach. Próbują wyjąć jego list, ale udaje się to tylko Famijanie. Po odczytaniu listu rozpoznają Aleksego.

Jest to utwór parenetyczny. Ukazuje surowy model religijności. Zakłada życie w ubóstwie i wyrzeczenie się przyjemności. Utwór ukazuje życie świętego począwszy od narodzin, młodość i małżeństwo (ze ślubem czystości), porzucenie świata doczesnego i działalność misyjna. Utwór przedstawia poglądy św. Aleksego, a także elementy fantastyczne np. interwencję świętego obrazu Matki Boskiej.

Aleksy pokazuje jak przygotować się na śmierć (motyw ars bene moriendi). Spisuje swoje losy i umiera w aurze świętości.

Bohater kieruje się zasadami ascezy – wyrzeka się dóbr materialnych, służy Bogu i stara się do niego zbliżyć, doskonalić duszę. Rozdaje swój majątek biednym i poświęca się modlitwie.

Nie wiadomo, czy bohater Legendy o św. Aleksy jest postacią autentyczną. Polska wersja legendy należy do jednych z najstarszych utworów w j. polskim.

Jest to wierszowana legenda hagiograficzna – opowiadająca o życiu osoby świętej.

Legendę o św. Aleksym możesz wykorzystać w pracach dotyczących:

• stosunku człowieka do doczesności i śmierci
• wzoru ascety
• literatury parenetycznej
• motywu ars bene moriendi