TOM 1

I. Jak wygląda firma J. Mincel i S. Wokulski przez szkło butelki?

W jadłodajni Deklewski, Węgrowicz i Szprot rozmawiają o Wokulskim. Wokulski w młodości musiał być subiektem w lokalu Hopfera, ponieważ pochodził z zubożałej szlachty. Następnie zaczął się kształcić w Szkole Głównej. Wziął udział w powstaniu styczniowym, został zesłany na Syberię. Po powrocie do Warszawy ożenił się z wdową po Janie Micelu, Małgorzatą. Minclowa zmarła, Wokulski odziedziczył sklep i majątki. Wokulski zostawił sklep w rękach Ignacego Rzeckiego, a sam pojechał pomnażać majątek w czasie wojny rosyjsko-tureckiej.

II. Rządy starego subiekta

Ignacy Rzecki prowadzi sklep wraz z Klejnem, Lisieckim i Mraczewskim. Subiekt w wolnym czasie ogląda mechaniczne kukiełki.

III. Pamiętnik starego subiekta

Ojciec Rzeckiego był żołnierzem. Rzecki mieszkał z ciocią i za sprawą ojca był wychowywany w duchu potęgi Napoleona. Rzecki zaczął odbywać praktyki w sklepie Jana Mincla. W 1846 po śmierci starego Mincla jego synowie odziedziczyli sklep. Franc Mincel został na miejscu, Jan Mincel przeniósł się na Krakowskie Przedmieście i ożenił z Małgorzatą Pfeifer, która później po jego śmierci wyszła za Wokulskiego.

IV.  Powrót

Wokulski wraca z Turcji. Przywiózł aż 250 tys. rubli. Jego łączny zysk to ponad 300 tys. rubli. 

V. Demokratyzacja pana i marzenia panny z towarzystw

Tomasz Łęcki i jego córka Izabela Łęcka mają coraz większe problemy finansowe. Łęcka odrzuca zaloty mężczyzn, co nie pozwala poprawić sytuacji finansowej rodziny. 

VI. W jaki sposób nowi ludzie ukazują się nad starymi horyzontami?

Izabela chce sprzedać srebrną zastawę. Okazało się, że wykupił ją Wokulski. Wokulski wkrada się w łaski ojca (wykupuje jego weksle) i ciotki Łęckiej. Izabela domyśla się, że Wokulski chce zdobyć jej miłość.

VII. Gołąb wychodzi na spotkanie węża

Izabela jedzie do sklepu Wokulskiego i pyta go wprost, czy chce sprzedać jej zastawę. Wokulski odpowiada chłodno, wywołuje niemiłe wrażenie na Izabeli. 

VIII. Medytacje 

Wokulski w Wielką Środę spaceruje po ulicach zamieszkanych przez biedotę. Spotyka Wysockiego, któremu daje pieniądze i zleca pracę. Wraca do sklepu i spotyka małżeństwo Krzeszowskich, które jest w separacji. Wokulski zwalnia z pracy Mraczewskiego i zatrudnia Ziębę. 

IX. Kładki, na których spotykają się ludzie z różnych światów

W Wielka Sobotę Wokulski udaje się do kościoła św. Józefa na Krakowskim Przedmieściu. Panna Izabela w kościele zbiera datki na ubogich. Wokulski rzuca na tacę ponad 200 rubli i nawiązuje z Izabelą krótką rozmowę. W kościele spotyka Mariannę, prostytutkę. Wokulski oferuje pomoc Mariannie, dziewczyna trafia do sióstr zakonnych. W Wielką Niedzielę Wokulski udaje się na przyjęcie do hrabiny. Poznaje tam prezesową Zasławską, która opowiada mu o miłości ze stryjem Stanisława. Wokulski wychodzi, męczy go atmosfera salonów.

X. Pamiętnik starego subiekta

W 1849 Ignacy Rzecki wraz z Augustem Katzem udał się na Węgry walczyć w Wiośnie Ludów. Ignacy uzyskał stopień oficerski. Podczas tułaczki Katz popełnił samobójstwo. Wokulski zakłada nowy sklep i przenosi tam personel. Zatrudnia także młodego Szlangbauma, którego zna z pobytu na Syberii. 

XI. Stare marzenia i nowe znajomości

Wokulski przedstawia projekt handlu tkaninami. Poznaje Juliana Ochockiego. Pani Meliton pomaga mu spotkać się z Izabelą.

XII. Wędrówki za cudzymi interesami

Wokulski otrzymuje od pani Meliton list informujący o sprzedaży kamienicy Łęckich. Łęcki odwiedza starego Szlangbauma i prosi go o udział w licytacji i wywindowanie ceny do 90 tys. rubli. Następnie za pośrednictwem Maruszewicza kupuje klacz od Krzeszkowskiej. 

XIII. Wielkopańskie zabawy

Wokulski wystawia klacz na wyścigach i wygrywa. Pieniądze daje Izabeli i hrabinie na cele dobroczynne. Następuje pojedynek Wokulskiego z Krzeszowskim. Kula Wokulskiego trafia w twarz Krzeszowskiego. Stanisław uczy się angielskiego.

XIV. Dziewicze marzenia

Dochodzi do pojednania Izabeli i jej kuzynem – Krzeszowskim. Łęccy zapraszają Wokulskiego na obiad.

XV. W jaki sposób duszą ludzką szarpie namiętność, a w jaki rozsądek?

Wokulski podczas spaceru rozmyśla – dochodzi do wniosku, że jest w nim dwoje ludzi – rozsądny i wariat.

XVI. „Ona” – „on” – i ci inni

Wokulski na obiedzie u Łęckich celowo popełnia przy stole kilka błędów w celu prowokacji rozmowy o etykiecie, podczas której imponuje Izabeli. Izabela i Tomasz zachęcają Wokulskiego do częstszych wizyt i proponują wspólny wyjazd do Paryża.

XVII. Kiełkowanie rozmaitych zasiewów i złudzeń

Wokulski pod wpływem rozmowy z Izabelą pragnie okazywać dobroć. Pomaga znaleźć pracę i mieszkanie Mariannie. Pomaga Krzeszowskiemu i wybacza Obermanowi, który zgubił 400 rubli.

XVIII. Zdumienie, przywidzenia i obserwacje starego subiekta

Wokulski zabrał Rzeckiego do teatru, podczas przedstawienia obserwował pannę Łęcką. Rzecki poszedł na licytację kamienicy Łęckich, gdy zobaczył, że kamienice kupił Szlangbaum uspokoił się – nie wiedział jeszcze, że działa z polecenia Wokulskiego. Gdy dowiedział się, że to jednak Wokulski kupił kamienice Rzecki jest zaniepokojony stanem przyjaciela.

XIX. Pierwsze ostrzeżenie

Rzecki rozmawia z Wokulskim, nie podobają mu się poczynania Wokulskiego i ostrzega go. Łęcki oddaje Stanisławowi depozyt 30 tys. rubli, a Wokulski oferuje mu wysoki procent. W sklepie Wokulskiego Łęcki skarży się na niską kwotę licytacji i narzeka na Szlangbauma. Syn Szlangbauma, Michał, pracownik sklepu Wokulskiego staje w obronie ojca. W domu Łęckich pojawiają się Żydzi, którzy pożyczyli Łęckiemu pieniądze. Hrabina Krzeszowska informuje Izabelę listownie, że to Wokulski kupił kamienicę. Wokulski na obiedzie u Łęckich proponuje Tomaszowi pożyczkę. Izabela pyta Łęckiego o zakup kamienicy, Stanisław odpowiada sucho. Przybywa Starski, z którym Izabela flirtuje w języku angielskim przy Wokulskim, sądząc, że Wokulski nie rozumie jej słów.

XX. Pamiętnik starego subiekta.

Wokulski postanawia wyjechać do Paryża. Rzecki w drodze z dworca wspomina przeszłość Wokulskiego. Wokulski najpierw pracował u Hopfera. Wokulski wtedy dużo się uczył i nie zwracał uwagi na Kasię Hopfer, która go podrywała. Zaangażował się w powstaniu styczniowym, został zesłany na Syberię, gdzie zdobył duży szacunek nawet wśród Rosjan (Suzin). 

XXI. Pamiętnik starego subiekta

Rzecki opisuje wizytę w kamienicy i lokatorów. Poznaje rządcę Wirskiego (oboje są zafascynowani Napoleonem, dlatego Rzecki obniża mu czynsz). Spotyka aroganckich studentów, baronową Krzeszowska i Stawską, która wychowuje córkę i opiekuje się matką (Misiewiczową). Rzecki obniża im czynsz za mieszkanie.

TOM II

I. Szare dni i krwawe godziny

Wokulski w Paryżu spotyka się z Suzinem, któremu ma pomagać w tłumaczeniu. Wokulski zwiedza miasto, zdaje sobie sprawę, że Łęcka nie jest jego warta. Zaczyna oddawać się uciechom. 

II. Widziadło

Wokulski odwiedza profesora Geista, który stworzył metal lżejszy od wody oraz szkło posiadające właściwości metalu. Profesor jest jednak uważany za wariata. Wokulski zastanawia się, czy nie zostać w Paryżu i poświęcić się pracy naukowej, jednak pod wpływem listu od prezesowej o Izabeli wraca do Warszawy. 

III. Człowiek szczęśliwy w miłości

Wokulski w Warszawie otrzymuje od prezesowej zaproszenie do jej posiadłości. W pociągu spotyka się z baronem Dalskim, który zakochał się w Ewelinie Janockiej, wnuczce prezesowej.

IV. Wiejskie rozrywki

W Zasławku Felicja Janowska i Wąsowska obdarzają Wokulskiego zainteresowaniem, jednak on jest obojętny.  Prezesowa dba o dwór i byt chłopów.

V. Pod jednym dachem

Do dworu przybywa Izabela. Wokulski waha się pomiędzy miłością a dystansem do Łęckiej. Kazimierz Starski traktuje kobiety jak przedmioty, Prezesowa Zasławska krytykuje jego zachowanie i wydziedzicza go z testamentu. 

VI. Lasy, ruiny i czary

Towarzystwo wybiera się do lasu na grzyby. Wokulski rozmawia z Izabelą, odzyskuje nadzieje na jej miłość. Pod ruinami zamku zasławskiego odbywa się piknik, po czym Izabela wyjeżdża. Wąsowska przestrzega Wokulskiego przed Łęcką. Wokulski dopilnował, aby kamień pod zamkiem stał się pomnikiem na rzecz stryja. Węgielek, tworzący pomnik został zabrany przez Wokulskiego do Warszawy w celu podjęcia nowej, lepszej pracy. 

VII. Pamiętnik starego subiekta

Krzeszowska chce kupić od Wokulskiego kamienicę, zostaje ustalona cena – 100 000 rubli. Baronowa rozpuszcza plotki o rzekomych romansach Stawskiej. 

VII. Pamiętnik starego subiekta

Baronowa Krzeszowska kupuje za pełną cenę kamienicę i wprowadza własne porządki. Posądza Stawską o rzekomą kradzież lalki, co zostaje wyjaśnione na korzyść Stawskiej w sądzie. Baronowa wytoczyła również proces studentom, ponieważ chciała ich usunąć z kamienicy.

IX. Pamiętnik starego subiekta

Rzecki pragnie ożenić Wokulskiego ze Stawską. Studenci urządzają ostentacyjną przeprowadzkę. Krzeszowska pogodziła się ze Stawską i jej matką Misiewiczową.

X. Damy i kobiety

Izabela pod wpływem kalkulacji zalicza Wokulskiego jako kandydata o jej rękę. Łęckim zaczyna się dobrze powodzić, a co za tym idzie zwiększa się liczba zainteresowanych Izabelą. 

XI. W jaki sposób zaczynają otwierać się oczy?

Wokulski traci opanowanie przez próżność Izabeli, jednak ona go udobruchała. Izabela przyjęła oświadczyny Wokulskiego. W Algierze zostaje odnaleziony mąż Stawskiej.

XII. Pogodzeni małżonkowie

Krzeszowscy się godzą. Zostają ujawnione fałszerstwa Maruszewicza, jednak Wokulski niszczy dowody jego winy.

XIII. Tempus fugit, aeternitas manet (Czas ucieka, wieczność trwa)

Wokulski z Łęcką i Starskim jadą do Krakowa. Starski umizguje się do Izabeli, są bardzo śmiali wobec siebie. Wspominają intymną sytuację podczas której zgubili medalion z metalem Geista (przedślubny prezent Wokulskiego dla Izabeli). Stanisław rozumie ich rozmowy prowadzone po angielsku. Nie mogąc znieść tej sytuacji wysiada w Skierniewicach i usiłuje popełnić samobójstwo na torach, ale ratuje go Wysocki. 

XIV. Pamiętnik starego subiekta

Szlangbaum wprowadza swoje porządki w sklepie. Studenci ponownie potajemnie się wprowadzają do kamienicy Krzeszowskiej. Rzecki planuje wyjechać na Węgry, ale jest zbyt przywiązany do Warszawy i sklepu żeby wyjechać. Wraca do swojego mieszkania.

XV. Dusza w letargu

Wokulski powraca do Warszawy. Dowiaduje się o śmierci Ludwika Stawskiego. Szuman i Rzecki próbują pobudzić Wokulskiego do działania. Rzecki proponuje małżeństwo ze Stawska. Ochocki opowiada Wokulskiemu o sytuacji z Zasławka – Starski chciał obalić testament, pojedynkował się z Dalskim. Wokulski odwiedza Wąsowską, rozmawiają o kobietach. Wąsowska zaprasza Wokulskiego do Zasławka. Stanisław czuje się wyleczony z miłości do Izabeli, jednak Wąsowska podejmuje próby ich pojednania. Wokulski odmawia i wyjeżdża do Moskwy.

XVI. Pamiętnik starego subiekta

Rzecki narzeka na swoje zdrowie. Stanisław otrzymuje od Suzina pół miliona rubli. Mraczewski żeni się ze Stawską. Narasta społeczna niechęć do Żydów.

XVII. …?…

Według plotek Wokulski ma zamiar wyjechać do Ameryki. Rzecki dowiaduje się od Ochockiego o śmierci Łęckiego. Tomasz dostał ataku apopleksji, gdy marszałek, który miał się żenić z Izabelą wyjechał z Zasławka. Ponowne plotki o Wokulskim donoszą, że kupił dynamit, a później był widziany w lesie zasławskim. 1 października odczytano testament Wokulskiego. Wokulski wysadził ruiny zamku, prawdopodobnie ze sobą w środku. Rzecki umiera. Izabela wyjeżdża za granicę wstąpić do klasztoru.

Główny wątek to historia nieodwzajemnionej  miłości Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej. Miłość Wokulskiego determinuje większość jego działań. Idealizuje swoją ukochaną, gdy w końcu poznaje prawdę o Łęckiej nie chce już dłużej żyć.

Wokulski obrazuje samotnego człowieka. Nie pasuje zarówno do świata szlachty, ponieważ nie jest tam traktowany jako szlachcic mimo szlacheckiego pochodzenia (w dzieciństwie musiał pracować jako subiekt). W świecie kupców również nie jest traktowany jako pełnoprawny kupiec, co wynika z tego, że kształcił się.

Lalka pokazuje przekrój społeczeństwa. Na warszawskim Powiślu powieść obrazuje biedę i rozpadające się budowlę. Zaś w bogatszej części Warszawy rozpustę i bogactwo (czego symbolem jest absurdalny proces o lalkę).

Powieść pokazuje pokolenie oddane ideałom pozytywizmu – profesor Geist i Julian Ochocki, którzy poświęcają się nauce i nie dbają o miłość. Pokolenie oddane ideałom romantyzmu – Ignacy Rzecki i jego wiara w Napoleona. Bohaterem rozdartym między tymi dwoma ideami jest Stanisław Wokulski.

Powieść jest prowadzona dwiema narracjami, główna fabuła przez bohatera trzecioosobowego. Poboczny wątek – Pamiętnik Starego Subiekta to pierwszoosobowe wspomnienia Ignacego Rzeckiego. Lalka to proza późnego realizmu.

Stanisław Wokulski

Czterdziestoletni kupiec wywodzący się z zubożałej szlachty. Pracował jako subiekt. Później studiował. Wziął udział w powstaniu styczniowym, za co został zesłany na Syberię. Po powrocie z Syberii ożenił się z Minclową, wdową po Janie Minclu. Po jej śmierci odziedziczył jej sklep. Zajął się dostawami wojskowymi podczas wojny rosyjsko-tureckiej, na czym zarobił dużo pieniędzy. Powrócił do Warszawy, gdzie zaczął starać się o zaloty Izabeli Łęckiej. Wokulski jest romantykiem (o czym świadczy jego miłość do Łęckiej) i równocześnie pozytywistą (o czym świadczy jego podejście do pracy, nauki, działania na rzecz poprawy ludności).

Izabela Łęcka 

Zubożała arystokratka, dumna, egoistka, kapryśna. Izabela małżeństwo traktuje jako sposób na poprawę bytu rodziny. Po zaręczynach z Wokulskim ujawnia zauroczenie Kazimierzem Starskim. 

Ignacy Rzecki 

Rzecki to stary kawaler, jest subiektem, przywiązany do mitu Napoleona. Na starość przeżywa smutne chwile – znika Wokulski, umiera ostatni z Bonapartów. Po jego śmierci doktor Szuman określa go jako ostatniego romantyka.

Helena Stawska

Moralna, dobrotliwa i piękna kobieta. Mieszka samotnie z córką. Podkochuje się w niej Rzecki, ale chce ją wydać za Wokulskiego. Ostatecznie wychodzi za mąż za Mraczewskiego.

Michał Szuman

Lekarz o żydowskim pochodzeniu. Szuman krytykuje Wokulskiego za jego szaleńcze zakochanie. Jest pozytywistą, poszukuje biologicznych podstaw wszelkich zjawisk i procesów.

Julian Ochocki

Daleki krewny Łęckich, przyjaciel Wokulskiego. Jest pozytywistą, zafascynowany nauką, pracą, postępem. Swoje plany realizuje dopiero za granicą.

Akcja dzieje się w latach 1878-1879 w Warszawie, Paryżu i Zasławku. 

Lalkę możesz wykorzystać w pracach dotyczących:

• miłości
• idealizmu
• obrazu miasta
• kontrastu ideologii pozytywistycznych i romantycznych