Pytanie o to, od czego zależy nasze życie, to fundamentalne i uniwersalne zagadnienie, które od wieków fascynuje ludzkość. Przez różne epoki i kultury, ludzie starali się zgłębić tę kwestię z różnych perspektyw, włączając w to naukę, filozofię, religię i sztukę. Istnieje wiele różnych aspektów, które wpływają na nasze życie, a to, od czego one zależą, może mieć różnorodne odpowiedzi w zależności od kontekstu i przekonań.

Teza: W literaturze bardzo często siły niezależne od człowieka decydują o jego losie.

W powieści „Lalka” Bolesława Prusa pojawia się wiele czynników, które wpływają na życie ludzkie i determinują losy bohaterów. To, kto lub co decyduje o życiu ludzkim, jest złożonym zagadnieniem, które można analizować w kontekście społecznym, kulturowym i jednostkowym. Przede wszystkim, możemy rozważać tę kwestię na przykładzie głównego bohatera, Stanisława Wokulskiego, oraz otaczającego go społeczeństwa. W „Lalce” istnieje wyraźna hierarchia społeczna i wpływ arystokracji oraz burżuazji na życie jednostek jest widoczny. Arystokracja dąży do zachowania swoich tradycji i statusu społecznego. Decydującą rolę odgrywają normy społeczne i oczekiwania kulturowe, które kształtują wybory bohaterów. Wokulski, jako człowiek pochodzenia niższych warstw społecznych, z jednej strony chce podnieść się na wyżyny społeczne, a z drugiej zderza się z narzuconymi normami i oporem ze strony arystokracji.  Miłość i relacje międzyludzkie odgrywają istotną rolę w decydowaniu o życiu bohaterów. Wybór partnera życiowego, jak w przypadku Wokulskiego i Izabeli Łęckiej, może znacząco wpłynąć na ich losy. Miłość może być motywacją do działania lub przeciwnie, może stać się źródłem cierpienia i rozczarowania. Ostatecznie, w „Lalce” życie bohaterów jest kształtowane przez złożoną sieć czynników, takich jak warunki społeczne, kulturowe, relacje międzyludzkie, osobiste wybory i przypadkowość. Ich losy są wynikiem interakcji tych elementów, a decydowanie o życiu to proces nieustannie układający się na styku jednostkowych wyborów i wpływu otoczenia społecznego.

„Antygona” Sofokles

W tragedii „Antygona” autorstwa Sofoklesa los bohaterów jest głęboko uwarunkowany przez klątwę, która spoczywa na rodzie Labdakidów. Klątwa ta wywodzi się z dawnych grzechów i działalności poprzednich pokoleń, co wpływa na życie kolejnych członków rodziny i determinuje ich decyzje oraz tragiczne losy. W „Antygonie” to kątwa, spoczywająca na rodzie Labdakidów, jest centralnym motywem. Antygona, jako ostatnia z rodu, podjęła się chwalebnej próby przeciwdziałania tej klątwie. Zdecydowana pochować swego brata Polinejkesa, mimo zakazu króla Kreona, Antygona demonstruje, że wartości moralne i rodzinne są dla niej ważniejsze od prawa stanowionego przez władzę. Kreon reprezentuje prawo ludzkie i państwowe, natomiast Antygona działa w imię prawa boskiego i rodzinnej lojalności. Jednak w swoim dążeniu do zrealizowania wartości rodzinnych Antygona staje w opozycji do Kreona i staje się częścią nieuchronnej klątwy, która ciąży na rodu Labdakidów. Jej wybór doprowadza do tragedii, w której życie jest zakorzenione w dziedzictwie klątwy, nieuchronnie prowadząc do nieszczęścia i śmierci. Podsumowując, w „Antygonie” los bohaterów jest uwarunkowany przez klątwę, która jest rezultatem dziedzictwa tragicznych wydarzeń poprzednich pokoleń. 

Motyw theatrum mundi

Motyw „theatrum mundi” (łac. teatr świata) jest filozoficznym i literackim konceptem, który odnosi się do przedstawienia życia ludzkiego jako teatru, w którym ludzie odgrywają role podobnie jak aktorzy na scenie. W „theatrum mundi” ludzkie życie jest traktowane jako spektakl, a jednostki są widziane jako aktorzy, którzy odgrywają określone role w dramatycznym widowisku. To podejście podkreśla tymczasowość ludzkiego istnienia i niewłaściwość przywiązania do doczesnych rzeczy, ponieważ wszystko, co dzieje się na scenie życia, jest tylko chwilowym występem. Motyw ten jest również używany w literaturze jako narzędzie retoryczne i filozoficzne, aby eksplorować kwestie związane z tożsamością, przeznaczeniem, moralnością i znaczeniem ludzkiego istnienia. Przez pryzmat „theatrum mundi” można analizować postacie, ich działania i decyzje, ukazując, jak różne role wpływają na ich losy i interakcje z innymi postaciami. W dziełach literackich motyw „theatrum mundi” często pozwala autorom oddać refleksje nad warunkiem ludzkim, kwestionować naturę rzeczywistości, moralności i natury ludzkiej egzystencji. To także sposób na wyrażenie pewnej uniwersalności ludzkich doświadczeń, ponieważ metafora teatru może odnosić się do różnych aspektów ludzkiego życia i społeczeństwa.