Dedykacja

Mickiewicz dedykuje utwór swoim przyjaciołom – Janowi Sobolewskiemu, Cyprianowi Daszkiewiczowi, Feliksowi Kółakowskiemu.

Przedmowa

Opowiada o represjach rosyjskich na Polakach na terenie Litwy.

Prolog

Podczas Zaduszek, 1 listopada 1823 r. w celu klasztoru bazylianów (przerobionego na więzienie) o dusze śpiącego więźnia walczą siły dobra i zła. Bohater przechodzi przemianę. Z nieszczęśliwego kochanka staje się Konradem, który walczy o naród. 

Scena I

W wigilię 1823 r. w klasztorze więźniowie opowiadają o prześladowaniach młodzieży litewskiej. Jan Sobolewski mówi o kibitkach wywożących młodych na Syberię i porównuje ofiarę jednego z młodych (Wasilewskiego) do męki Chrystusa. 

Scena II – Wielka Improwizacja

Konrad żąda od Boga rządu dusz, czyli władzy nad ludzkimi duszami. Uważa, że jest w stanie lepiej i sprawiedliwiej rządzić światem. Utożsamia się z narodem. Podżegany przez demony zarzuca Bogu, że jest obojętny na ludzkie cierpienie. Jest na skraju bluźnierstwa. Zemdlał przed nazwaniem Boga carem.

Scena III

Ksiądz Piotr opiekuje się Konradem i wypędza złe duchy z jego duszy. Ksiądz chce własną ofiarę uratować Konrada.  Dwóch archaniołów osądzają nad Konradem. Dochodzą do wniosku, że do winy pchnęła go miłość do ludzi.

Scena IV

W ziemiańskim dworku Ewa modli się za ojczyznę i Konrada. We śnie widzi raj z kwiatami, z najważniejszą różą (symbol zbawienia).

Scena V – Widzenia Księdza Piotra

Ksiądz porównuje dzieje Polski od rozbiorów do klęski powstania listopadowego do męki Jezusa. Dzięki ofierze Polski na świecie będzie panować wolność. Ksiądz przepowiada zbawiciela o imieniu czterdzieści i cztery, który powróci z zesłania i oswobodzi Polskę.

Scena VI

Śpiącego Senatora dręczą koszmary. Śni, że dostaje odznaczenia od cara, a potem popada w jego niełaskę. Sen ma symbolizuje napady ambicji i strachu u Senatora.

Scena VII

W salonie w Warszawie spotyka się patriotyczna młodzież i kosmopolityczne elity. Młodzi mówią o prześladowani studentów na Litwie, a arystokratyczne kobiety narzekają na nudy po wyjeździe Nowosilcowa. Adolf opowiada wstrząsającą historię o Cichowskim, który został wykończony torturami, jeden z literatów odpowiada, że to zbyt drastyczne dla czytelnika. Wysocki porównuje naród do lawy – z wierzchu zimnej, w środku rozżarzonej – to obrazuje społeczeństwo (obojętne elity, współpracujące z Rosjanami i patrioci domagający się wolności).

Scena VIII

Do rezydencji Senatora w Wilnie przybywa Ksiądz Piotr z niewidomą matką pobitą podczas śledztwa Rollinsona. Nowosilcow udaje, że nic nie wie o sprawie. Senator pozwala Rollinsonowej na widzenie z synem, chce ją później zamknąć w osobnej celi. Współpracownicy Senatora podsuwają pomysł upozorowania samobójstwa Rollinsona. Senator próbuje upokorzyć księdza Piotra. Zakonnik pokornie znosi ciosy, przepowiada Doktorowi i Bajkowi rychłą śmierć. Podczas balu u Senatora pani Rollinson wdziera się na salę i oskarża Nowosilcowa o rozkaz zabójstwa syna. Ksiądz Piotr uspokaja kobietę, twierdzi, że Rollinson żyje, ale jest ranny. Doktor został rażony piorunem. Bernard pyta księdza jak udało mu się przewidzieć jego śmierć – ksiądz przytacza przypowieści, z których wynika, że Bóg czasem oszczędza największych grzeszników, aby zesłać na nich gorszą karę. Piotr widzi prowadzonego na przesłuchanie Konrada.

Scena IX

Na wiejskim cmentarzu rozmawia Konrad i Guślarz, w pobliskiej kaplicy rozpoczyna się obrzęd dziadów. Bohaterka pragnie zobaczyć ducha mężczyzny, który kiedyś się jej objawił. Zjawa nic nie mówi, Gustaw przypuszcza, że była cieniem żyjącego człowieka. Na cmentarzu pojawiają się: widmo Doktora oraz trup w weselnym stroju. Noc dobiega końca. Gustaw wymawia zaklęcia, a kobieta imię ukochanego, który nie przybywa. Guślarz mówi jej, że ukochany mógł zmienić imię. Jadą kibitki z zesłańcami, kobieta poznaje w jednej z nich dawnego ukochanego. Jest zakrwawiony, ma piętno na czole (symbol pychy i obrazy boskiego majestatu).

Ustęp

Poemat o wymowie antycarskiej. Opisuje krajobrazy Rosji, refleksje nad jej dziejami, Rosjanami. Bohaterami jest pielgrzym i Józef Oleszkiewicz (postać historyczna, wieszczy upadek caratu).

Do przyjaciół Moskali

Wiersz wyrażający sympatię z prześladowanymi Rosjanami.

Utwór porusza dramat racji moralnych bohaterów Gustawa-Konrada i Księdza Piotra. W utworze także pokazana jest przemiana moralna i duchowa Konrada. 

Bunt Konrada wynika z jego niezgody na cierpienie Polaków pod zaborem. Konrad domaga się od Boga władzy nad duszami, ponieważ uważa, że pokierowałby losami świata lepiej niż Bóg. Konrad prezentuje postawę prometejską.

Utwór głosił mesjanizm narodu polskiego, czyli męczeństwo, które prowadzi do przyszłego zbawienia Polski.

Dobro i zło walczy o duszę głównego bohatera, daje o sobie znać poprzez sny, proroctwa i widzenia.

Jest to dramat romantyczny – odrzuca zasadę trzech jedności, miesza świat nadprzyrodzony i realny, łączy gatunki, bohater przechodzi wewnętrzną przemianę. Utwór jest dramatem. Zawiera także wiersz Do przyjaciół Moskali.

Bohaterowie fikcyjni:

Konrad

Główny bohater, rzuca wyzwanie Bogu, jest pełen pychy, staje po stronie ludzi (postawa prometejska). Konrad po spotkaniu z Księdzem Piotrem staje się wybranym, który ma doprowadzić do spełnienia mesjanistycznej przepowiedni

Ksiądz Piotr

Pokorny bernardyn, zachowuje spokój wobec wyśmiewających go, odgrywa rolę Jana Chrzciciela, zwiastuje nadejście zbawcy. Bohater ratuje duszę Konrada.

Bohaterowie historyczni:

Jan Sobolewski

Przyjaciel Adama Mickiewicza, filomata.

Senator Michał Nowosilcow

Brutalny wobec Polaków.

Rollinson (Jan Molleson)

Uczeń szkoły w Kiejdanach, za przynależność do spisku skazany na zesłanie.

Doktor (August Bécu)

Współpracownik Nowosilcowa.

Wacław Pelikan

Profesor chirurgii, współpracownik Nowosilcowa.

Dziady cz. III możesz wykorzystać w pracach dotyczących:

• prometeizmu
• walki o wolność
• Boga i  szatana
• patriotyzmu
• przemiany bohatera
• poety jako proroka
• cierpienia matki
• martyrologii 
• mesjanizmu 
• epoki romantycznej