Nazwa epoki pochodzi od okresu w Polsce pomiędzy pierwszą a drugą wojną światową, podczas tego okresu twórcy poczuli swobodę i ożywiło się życie artystyczne.
1918-1939 (odzyskanie niepodległości – początek okupacji Polski)
Lata 20 nazywane są okresem jasnym – pełnym nadziei, optymizmu, wiary w postęp i cywilizację.
Lata 30 nazywane są okresem ciemnym – pojawia się przeczucie nadchodzącej wojny, w Europie nastąpiło odrodzenie się totalitaryzmów.
Kultura masowa
Narodziła się kultura popularna (masowa). Kultura stała się dostępna dla szerszego grona ludzi.
Totalitaryzm
W tym okresie narodziły się i rozwijały ideologie totalitarne takie jak faszyzm, nazizm i komunizm. Rozwinęły się koncepcje, że jednostka powinna być posłuszna państwu, wtedy państwo będzie silne i skuteczne.
Rewolucja obyczajowa
Nastąpiły zmiany społeczne. Ludność więcej czasu poświęcała na rozrywkę. Kobiety wyemancypowały się, coraz liczniej studiowały i pracowały.
Katastrofizm – Oswald Spengler
Pesymistyczne przekonanie o kryzysie cywilizacji zachodniej, które prowadzi do jej upadku.
Behawioryzm – John Watson
Obiektywne można zbadać człowieka poprzez jego reakcje na bodźce.
Fenomenologia – Edmund Husserl
Filozofia musi się opierać na twierdzeniach niepodważalnych, a jej celem jest osiągnięcie wiedzy.
Psychoanaliza – Zygmunt Freud
Istnieją trzy sfery ludzkiej psychiki – nieświadomość, świadomość i uwewnętrznione normy i wzorce postępowań. Nieświadomość ujawnia się we wspomnieniach, snach i fantazjach.
Cechy literatury okupacyjej:
- przedstawia dylematy etyczne – zakaz zabijania, a obowiązek patriotyczny
- ukazująca rzeczywistość
- ukazująca wojnę w konwencji katastroficznej
- reagująca na aktualne wydarzenia
- wzorzec tyrtejski – literatura chwaląca heroizm żołnierzy, budząca patriotyzm
Cechy literatury o tematyce wojennej powstałej po 1945:
- bardziej dokumentalny sposób przedstawienia faktów
- pokazująca człowieka w skrajnych sytuacjach
- rozrachunek z wojną
- inny sposób przedstawiania bohaterów, idealizowanie ich, deheroizowane, a także pozwalająca ocenić ich moralność czytelnikom
Zbuntowany młody człowiek
Człowiek przeciwstawiający się dotychczasowym zasadom, szukający autorytetów, egocentryczny. (Cezary Baryka – Przedwiośnie)
Nowoczesna kobieta
Stawia się na równi z mężczyzną, otwarta, przeciwna konwenansom obyczajowym.
Działacz polityczny
Angażuje się w życie społeczne i polityczne, przeżywa dylematy moralne. (Szymon Gajowiec – Przedwiośnie)
Bohater analizujący swoją psychikę
Bada swoją psychikę, zagłębia się np. w sny, marzenia, wspomnienia.
Cechy
- poszukiwanie nowych środków wyrazu – groteskę, mowa pozornie zależna, oniryzm, wiersze białe
- wiele ugrupowań arystycznych
- wiele idei, tematów i konwencji stylistycznych
Grupy literackie
| Nazwa grupy | Charakterystyka | Przedstawiciele |
| Futuryści | Odrzucenie tradycji na rzecz nowoczesności, bunt, rewolucjonizm. Postulaty uwolnienia sztuki od dotychczasowych zasad, rygorów ortograficznych. Eksperymentowanie z formą i środkami wyrazu artystycznego. | Bruno Jasieński Anatol Stern Stanisław Młodożeniec Aleksander Wat |
| Skamander | Grupa skupiona wokół czasopisma „Skamander”. Głosi uwolnienie literatury od obowiązków obywatelskich, patosu i wzniosłości. Skupia się na sprawach codziennych, zachwyca życiem i światem, optymizm, fascynacja miastem, tłumem, tradycje romantyczne i klasyczne. | Julian Tuwim Jan Lechoń Kazimierz Wierzyński Antoni Słomiński Jarosław Iwaszkiewicz |
| Awangarda Krakowska | Grupa skupiona wobec czasopisma „Zwrotnica”. Kult techniki, nowoczesności i cywilizacji (hasło 3xM – miasto, masa, maszyna). Zerwano z mistycyzmem, natchnieniem. | Tadeusz Peiper Julian Przyboś Jan Brzękowski Jalu Kurek |
| Druga Awangarda | Katastrofizm, poczucie zagrożenia wojną, zagubienia, niepewność, kryzys, refleksyjność, wizyjność. | Józef Czechowicz Czesław Miłosz |
Nurty literackie
Kreacjonizm – artysta jako twórca subiektywnie przedstawia rzeczywistość. Tworzy swój, nierealny świat.
Nurt fantastyczno-groteskowy – deformacja świata przedstawionego, zerwanie z zasadami logiki i prawdopodobieństwa.
Kubizm
Przedstawia rzeczywistość za pomocą form geometrycznych.
Twórcy: Pablo Piccasso, Geogres Braque
Dadaizm
Przedstawia pospolite przedmioty, kolaże z fragmentów gazet, fotografii itp. Odwołuje się do prymitywizmu i buntuje przeciwko dotychczasowemu postrzeganiu sztuki.
Twórcy: Marcel Duchpan, Max Ernst, Man Ray
Surrealizm
Przedstawia wizje bliskie snom, fantazji, halucynacjom.
Twórcy: Max Ernst, Salvador Dali, Marc Chagall, Joan Miró
Abstrakcjonizm
Przedstawia nierealne świat za pomocą linii, kolorów, figur.
Twórcy: Pier Mondrian, Wassily Kandinsky
Funkcjonalizm
Nurt w architekturze, poszukuje najprostszych rozwiązań i rezygnuje z ozdób. Forma budynku powinna być podporządkowana jego funkcji.
Twórcy: Le Corbusier
Ekspresjonizm
Dąży do wyrażenia w dziele wizji i emocji artysty, stosuje charakterystyczne środki wyrazu – kontrasty, symbolika.
Twórcy: Egon Schiele, Robert Wiene, Franz Kafka
