Cena bycia idealistą w literaturze oraz w życiu rzeczywistym może być wysoka i prowadzić do licznych wyzwań oraz konfliktów. Bycie idealistą oznacza dążenie do doskonałości moralnej, przestrzegania wartości etycznych i dążenie do realizacji wyznaczonych celów bez kompromisów. 

Teza: Bycie idealistą jest szlachetne, jednak taka postawa może prowadzić do różnych trudności.

W powieści „Lalka” Bolesława Prusa, istnieje kilka postaci, które można interpretować jako idealistów i których historia ilustruje pewne aspekty związane z ceną bycia idealistą. Jednym z przykładów jest Stanisław Wokulski. Jest on postacią o głębokich przekonaniach i idealistycznym spojrzeniu na świat. Wierzy w wartość uczuć i miłości jako drogi do spełnienia życiowego. Jego miłość do Izabeli Łęckiej jest głęboka i szlachetna, ale jednocześnie staje się też źródłem jego cierpień. Cena, jaką płaci za swoje idealistyczne przekonania, jest ogromna. Przywiązuje się do uczuć wyżej niż do pragmatycznych wyborów. Jego niezdolność do zaakceptowania rzeczywistości, jak również jego stała walka o uczucie i los Izabeli, prowadzą go do ruiny finansowej i psychicznej. Drugi przykład można odnaleźć w postaci Rzeckiego. To postać oddana pracy i swojemu pracodawcy, jest idealistą w służbie, przywiązując się do znaczenia swej roli w sklepie. Jednak jego idealizm wobec rzeczywistości biznesowej i społecznej sprawia, że ignoruje własne potrzeby. Obie te postacie ukazują, że bycie idealistą, choć niosące ze sobą wartościowe przekonania i cele, może prowadzić do poważnych konsekwencji. Cena bycia idealistą w „Lalce” to utrata równowagi życiowej, skupienie się na jednym celu kosztem innych aspektów życia, izolacja od rzeczywistości czy też niezdolność do zaakceptowania, że świat nie zawsze odpowiada naszym ideałom.

„Konrad Wallenrod” Adam Mickiewicz

„Cena bycia idealistą” jest ważnym tematem poruszanym w dramacie „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza. Główny bohater, Konrad Wallenrod, jest postacią silnie oddaną walce o niepodległość swojej ojczyzny, Litwy, w obliczu krzyżackiego zagrożenia. Jego ideały narodowe i pragnienie wyzwolenia kierują jego działaniami i decyzjami. Jednakże, jako idealista, Konrad staje przed dylematami moralnymi i trudnymi wyborami. Jego chęć wyzwolenia narodu doprowadza go do układu z krzyżakami, wrogimi najeźdźcami, których polsko-litewskie społeczeństwo walczy przeciwko nim. W ten sposób Konrad wprowadza podstęp i dezinformację w szeregi krzyżaków, prowadząc ich do klęski. Ten akt, choć służy dłuższemu celowi wyzwolenia, wiąże się z moralnym konfliktem. Czy działanie w taki sposób, sprzeczny z wartościami, które się wyznaje, jest akceptowalne, jeśli ma służyć większemu dobru? Cena bycia idealistą dla Konrada to konieczność poświęcenia własnych przekonań i uczuć dla dobra narodowego. To także konfrontacja z tragicznymi konsekwencjami swoich działań. Jego manipulacje i układy, choć prowadzą do zwycięstwa nad krzyżakami, pozostawiają go z uczuciem winy i moralnej sprzeczności. Jego idealizm prowadzi go do tragicznej śmierci.

„Kordian” Juliusz Słowacki

Bohater tytułowy, Kordian, jest postacią o silnych przekonaniach, marzeniach o wielkich czynach i chęci zrewolucjonizowania świata. Jego ideały i idea sprawiedliwości skłaniają go do podjęcia wielu trudnych decyzji, które mają na celu wyzwolenie Polski spod zaborców. Kordian jest gotów poświęcić wiele dla swoich ideałów, ale w miarę jak dramat się rozwija, staje się jasne, że realizacja tych ideałów jest skomplikowana i pełna trudności. Jego dążenie do ideałów prowadzi go do konfliktu między marzeniami a rzeczywistością. Cena, jaką płaci za bycie idealistą, jest bardzo wysoka. W ciągu sztuki Kordian doświadcza wewnętrznych konfliktów i rozterek. Jego ideały stają w sprzeczności z brutalną rzeczywistością, w której działanie bywa skomplikowane i pełne kompromisów. Bohater zmaga się z własnymi lękami, wątpliwościami i frustracją.