Nazwa barok wywodzi się z języka włoskiego „barocco” i  oznacza dziwność, nietypowość. Barok odrzucił harmonie dominującą w renesansie. Ówczesną modę na dziwaczną i nazbyt ozdobną sztukę nazywać zaczęto barokową.

W Europie barok rozpoczął się pod koniec XVI w. i zakończył się w połowie XVIII w. W Polsce datuje się go podobnie (od śmierci Kochanowskiego, do połowy XVIII w.

Były to czasy niespokojnych wojen w Europie i umocnienia się władzy absolutnej.

Kontrreformacja

To działania podjęte przez kościół celem zwalczenia reformacji. Początkiem był sobór trydencki. Rozpoczęto prowadzenie szkół katolickich i rozwijano sztukę religijną. Kontrreformacja spowodowała nietolerancję i prześladowania religijne.

Sarmatyzm

Popularność zyskała w Polsce. Jest to teoria według której szlachta rzekomo pochodziła od starożytnego ludu Sarmatów. Polscy szlachcice przypisywali sobie pozytywne cechy dawnych wojowników i byli przekonaniu o wyższości i potędze. Rościli sobie prawo do nieograniczonej wolności i wielu przywilejów. Ideologia sarmacka przejawia się w stylu życia, podkreślano przywiązanie do tradycji rycerskiej, hucznych zabaw, przepychu i braku umiaru. Z czasem zaczęły przeważać negatywne zjawiska wśród sarmatyzmu – pijaństwo, zacofanie, ksenofobia, powierzchowna religijność, słabe wykształcenie.

Teatralizacja życia

W baroku zaczęto przywiązywać większą wagę do wystawnych form życia. Codzienne zwyczaje nabrały rytualizmu i stały się ceremoniami z bogatą teatralną oprawą. Noszono peruki i obfite stroje. Popularne były bale, maskarady. Budowano fantazyjne i baśniowe dekoracje, rzeźby.

Metafizyka

W ludziach narastało uczucie zagubienia i lęku, ukojeniem tych leków okazał się zwrot ku sferze duchowej. Metafizyka to nauka o wszystkim co jest poza materią – byt, dusza, relacja człowieka z Bogiem. W baroku, podobnie jak w średniowieczu mistycy poszukują boga w ekstazie religijnej, która jest możliwa dzięki odrzuceniu rzeczy ziemskich, materialnych.

Barok odwrócił się od renesansowego humanistycznego antropocentryzmu ku teocentryzmowi, nawiązując do teorii średniowiecznych.

Racjonalizm

• myślę, więc jestem
• naczelna rola ludzkiego umysłu
• podstawą rozważań jest wątpienie
• otaczający nas świat może być tylko snem, a nasz umysł ulega temu złudzeniowi

Sceptycyzm

• człowiek jest tylko trzciną, najwątlejsza w przyrodzie, ale trzciną myślącą
• wobec ułomności umysłu, wiata może być jedyną droga do prawdy
• zakład Pascala – człowiek zakładający istnienie Boga jest w korzystniejszej sytuacji niż ten, który tego nie zakłada

Mistycyzm

• przyjmuje możliwość bezpośredniego łączenia się duszy ludzkiej z Bogiem
• prawdziwa rzeczywistość ma charakter niematerialny i duchowy

Cechy literatury barokowej:

• egzystencjalna, refleksyjna – porusza tematy związane z egzystencją, przemijaniem, nietrwałością dóbr doczesnych
• oparta na koncepcie – posługująca się zaskakującymi pomysłami, skojarzeniami i metaforami
• wyrafinowana – kunsztownie skomponowana

Nurty literatury barokowej:

• Marinizm to nurt dworskiej poezji barokowej, w którym szczegółowy nacisk kładziono na perfekcję kompozycyjną. Wiersz miał zachwycać odbiorcę. Ważny był koncept wiersza, czyli pomysł na budowę utworu lub zachwycającą puentę.
• Poezja metafizyczna – nawiązuje do dualizmu duszy i ciała. Poeci epoki przedstawiali niepokoje egzystencjalne.
• Literatura sarmacka – pokazuje zarówno życie szlachty jako wiejska arkadię, ale także jako zacofanie, awanturnictwo.

Szlachcic sarmata

• jest walecznym i dumnym patriotą
• głęboko wierzący i jednocześnie tolerancyjny
• szanuje tradycje

Z czasem zmienia się pogląd na sarmatę i bohaterowie sarmaccy uosabiają negatywne cechy:

• awanturnik
• fanatyk religijny
• słabo wykszatłcony
• nacjonalista i ksenofob
• nadużywa alkoholu

Dworzanin

• wykształcony
• pochodzi z wyższych sfer
• biegły w sztuce dworskiej etykiety i konwersacji

Szlachcic – żołnierz i obywatel

• waleczny
• na sercu ma losu kraju
• dostrzega problemy trapiące szlachtę
• przywiązuje wagę do wolności ojczyzny, tradycji i wiary

Vanitas

Motyw zaczerpnięty z cytatu vanitas vanitatum et omnia vanitas (marność nad marnościami i wszystko marność) z biblijnej Księgi Koheleta. Barokowi twórcy byli zafascynowani motywami kruchości życia i jego przemijania.

Bóg

W baroku poprzez niespokojne czasy i wojny wzmocniła się potrzeba szukania sensu życia i twórcy odwoływali się częściej do Boga. Bóg, w przeciwieństwie do renesansu przestał być bliski i dobry, a stał się odległym bytem, zaczął budzić lęk i był milczący wobec próśb ludzi.

Miłość dworska

Tworzono miłosną poezję sławiącą urodę dam i dworskie flirty.

Życie szlachty

Twórczość barokowa pokazuje mentalność i obyczaje szlachty. Bohaterem był szlachcic sarmata, prowadzący życie ziemiańskie i walczący za kraj.