Postać artysty jako bohatera literackiego jest często obecna w literaturze i pełni różnorodne role w różnych utworach. Artysta może być przedstawiany jako osoba o niezwykłych zdolnościach twórczych, inspirująca innych swoją twórczością lub odzwierciedlająca duchowy aspekt ludzkiego życia.

Teza: Artysta w literaturze ukazuje oczekiwania społeczeństwa wobec twórców. 

W swoim opisie postaci Poety w „Weselu” Stanisław Wyspiański oddaje charakterystyczne cechy artysty epoki Młodej Polski oraz ogólniejsze nastroje i przemyślenia artystów w obliczu końca XIX wieku. Poeta w dramacie stanowi reprezentację tego pokolenia, które przeżywało dezintegrację tradycyjnych wartości i idei, a także niepewność co do przyszłości. Przez postać Poety Wy­spiań­ski przed­sta­wił dekadencką na­tu­rę in­te­li­gen­cji w tam­tym okre­sie. Poeta jest swo­bod­nym duchem, wi­erzy w pięk­no i sztu­kę, ale równo­cze­śnie jest pełen znie­chę­ce­nia do spo­łeczeń­stwa i real­ne­go świata. Jego wy­po­wied­zi w tra­kcie za­ba­wy we­sel­nej obrazują idee na­rodowe. Jego refleksje są pełne bólu. Twór­czość Poety jest wy­ra­zem takiej tej postawy, za­czy­na­ją­cym się od ideałów, a koń­czą­cym na ni­hili­zmie. Jed­nak­że pomimo swo­jej dekadenckiej postawy, Poeta w pew­nym se­nsie jest też sym­bo­lem ­sza­no­wa­nych ideałów ar­ty­stycz­nych. Jego twór­czość, choć pełna pe­sy­mi­zmu, sta­ra się wycią­gać to, co naj­lep­sze z ludz­kie­go do­świad­cze­nia. To wła­śnie ar­ty­stycz­ne wy­ra­że­nie stanowi dro­gę dla nie­go do wy­ra­że­nia swo­ich myśli i prze­żyć. W ten spo­sób Wyspiański w „We­se­lu” ukazał zło­żo­ność na­stro­jów i po­glą­dów ar­ty­stów tam­tej epo­ki. Poeta sta­je się wyrażeniem duchowo-intelektualnego zniechęcenia, któ­re prze­ni­ka­ło in­te­li­gen­cję tego okre­su, ale równo­cze­śnie ma w so­bie ele­men­ty re­belii i chę­ci wy­ra­ża­nia nie­zależ­no­ści w twór­czo­ści. Poprzez postać Poety, Wyspiański ukazuje duchową rozterkę artysty, który jest zagubiony między wizjami wielkiego dzieła a swoją rzeczywistą bezczynnością. Jego pragnienia są wielkie, a plany ambitne, ale brakuje mu wytrwałości i zaangażowania w ich realizację. To zniechęcenie do życia i twórczości, a także melancholia są typowe dla postawy artystów epoki dekadentyzmu. Spotkanie z Rycerzem, który ma pustą zbroję, symbolizuje załamanie ducha walczącego narodu. To silne porównanie do bohaterskich czasów przeszłości – czasów, gdy Polacy potrafili walczyć za swoją ojczyznę, teraz zostaje opisane jako pusta, niewypełniona obietnica. To głębokie przemyślenie Wy­spiań­skie­go pokazuje, że w obliczu rozbiorów i trudności społeczeństwo polskie straciło wiarę w siebie, a elity nie były zdolne ani do przywództwa, ani do mobilizowania narodu.

„Dziady cz. III” Adam Mickiewicz

W „Dziadach cz. III” Adama Mickiewicza postać artysty Poety Konrada stanowi ważny element dramatu, odzwierciedlając różnorodne aspekty ducha artystycznego oraz przekazywane są przez nią głębsze treści i symbolizm. Konrad skupia się na analizie kondycji polskiego narodu i wyrażają duchowe przemyślenia. Konrad, będąc artystyczną duszą, reprezentuje nadzieję na odbudowę i odrodzenie narodu. Jego wrażliwość na otaczający świat sprawia, że odczuwa głęboką tęsknotę za wolnością i niepodległością Polski. W jego monologu można odnaleźć zarówno płomienne wyrazy miłości do kraju, jak i żal za jego upadkiem. Konrad jest związany z ideą mesjanizmu, której podstawowym elementem jest przekonanie, że cierpienie i ofiara są nieodzowne dla ostatecznego odrodzenia się narodu. W monologu Poety pojawia się motyw ofiary jako niezbędnego elementu przemiany i uzdrowienia społeczeństwa. Konrad to typowy przykład romantycznego artysty, który nie tylko tworzy piękno, ale także wnosząc do niego swoje cierpienie, staje się prorokiem i pośrednikiem między światem doczesnym a duchowym. Jego przemyślenia i wypowiedzi mają charakter metafizyczny, prowadząc czytelnika do refleksji nad głębokimi kwestiami istnienia. W kreacji artysty Poety Konrada w „Dziadach cz. III” Mickiewicz ukazuje skomplikowany charakter romantycznego artysty, który jest zainspirowany pięknem, nadzieją i ideałami, ale jednocześnie zmagającym się z cierpieniem, rozdarciami i wewnętrzną walką. Postać ta stanowi istotny element dramatu, przyczyniając się do przekazywania jego głębokich treści oraz refleksji nad kondycją narodu i roli artysty w procesie odrodzenia.

„Do Apollina” Horacy

W tej odzie występuje motyw artysty, który różni się od reszty społeczeństwa ze względu na swoje wartości i priorytety. W odzie „Do Apollina” autorstwa Horacego, podmiot liryczny prawdopodobnie jest samym poetą, który wyraża swoje przemyślenia na temat współczesnego mu społeczeństwa i wartości, które dominują w otaczającym go środowisku. Podmiot liryczny w „Do Apollina” wyraża swoje odmienne wartości i priorytety w porównaniu z resztą społeczeństwa. Nie kładzie nacisku na dobra materialne i luksus, które są często cenione przez innych. Zamiast tego, ceni prostotę i skromność życia. Podmiot liryczny zdaje sobie sprawę, że jako poeta jest inny niż większość ludzi. Jego życie jest skupione na sztuce i wyższych wartościach, niezależnie od tego, co dominuje w otoczeniu społecznym. To oddzielanie się od przyziemnych spraw stanowi o wyjątkowości artysty.